नागपूर: विकासाची नवी दिशा! तंत्रज्ञान आणि पायाभूत सुविधांच्या जोरावर शहर घडणार ‘स्मार्ट’

**नागपूर:** विदर्भाची सांस्कृतिक राजधानी म्हणून ओळखले जाणचे नागपूर शहर आता विकासाच्या नव्या उंचीवर झेपावण्यासाठी सज्ज झाले आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान आणि मजबूत पायाभूत सुविधांच्या जोरावर नागपूरला एक ‘स्मार्ट सिटी’ म्हणून विकसित करण्याची जोरदार तयारी सुरू आहे. यामुळे शहराची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती सुधारण्यास मदत होणार असून, नागपूरकरांना रोजगाराच्या नवीन संधीही उपलब्ध होणार आहेत.

गेल्या काही वर्षांपासून नागपूरमध्ये अनेक मोठ्या विकास प्रकल्पांना चालना मिळाली आहे. ‘नवीन नागपूर’ या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांतर्गत शहराच्या बाह्य भागामध्ये एक अत्याधुनिक शहर वसवले जाणार आहे. मुंबईतील बीकेसी (Bandra Kurla Complex) धर्तीवर उभारले जाणारे हे शहर, स्टार्टअप्स, एमएसएमई (MSME), आयटी (IT) कंपन्या आणि व्यावसायिक कार्यालयांसाठी एक मोठे केंद्र बनेल. या प्रकल्पासाठी HUDCO कडून ११,३०० कोटींचा निधी मंजूर झाला आहे, ज्यात नवीन नागपूर प्रकल्पासाठी ६,५०० कोटी आणि नागपूर बाह्य वळण रस्त्यासाठी ४,८०० कोटींचा समावेश आहे [6].

**विकासाची प्रमुख वैशिष्ट्ये:**

* **’नवीन नागपूर’ प्रकल्प:** हा प्रकल्प समृद्धी महामार्गालगत ६९२ हेक्टर (१,७१० एकर) क्षेत्रात विकसित होत आहे [9, 17]. येथे कॉर्पोरेट कार्यालये, निवासी क्षेत्र आणि जागतिक दर्जाच्या पायाभूत सुविधा निर्माण केल्या जातील. या प्रकल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणजे भूमिगत युटिलिटी टनेल प्रणाली, जी वीज, पाणी, कचरा व्यवस्थापन आणि दूरसंचार यांसारख्या सुविधा एकाच छताखाली पुरवेल [11]. यातून नागपूरला मध्य भारतातील तंत्रज्ञान आणि नवोपक्रम केंद्र म्हणून विकसित करण्याचे उद्दिष्ट आहे [22].

* **आयटी आणि तंत्रज्ञान क्षेत्राचा विकास:** नागपूरला मध्य भारतातील माहिती तंत्रज्ञान (IT) आणि आयटी-सक्षम सेवांचे (IT-enabled services) केंद्र बनवण्यासाठी ‘महाSTRIDE’ प्रकल्पांतर्गत विशेष प्रयत्न केले जात आहेत [4]. रामदेवबाबा युनिव्हर्सिटीमध्ये ‘AI सेंटर ऑफ कॉम्पिटन्सी’ची स्थापना करण्यात आली आहे, जी आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि संबंधित तंत्रज्ञानामध्ये संशोधनाला प्रोत्साहन देईल [18]. यामुळे नागपूरमधून जागतिक दर्जाचे नवोपक्रम समोर येतील अशी अपेक्षा आहे.

* **पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी गुंतवणूक:** शहराच्या विकासासाठी रस्ते, मेट्रो आणि रेल्वे यांसारख्या पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी गुंतवणूक केली जात आहे. नागपूर-उमरेड रेल्वे लाईनचे काम अंतिम टप्प्यात असून, लवकरच ती कार्यान्वित होईल [3]. तसेच, नागपूर मेट्रोच्या विस्तारीकरणावरही काम सुरू आहे, ज्यामुळे शहरांतर्गत प्रवास अधिक सुलभ होईल [15].

* **स्मार्ट सिटी मिशनचे यश आणि पुढील वाटचाल:** नागपूर स्मार्ट सिटी मिशन अंतर्गत अनेक प्रकल्प यशस्वीरित्या पूर्ण झाले आहेत, ज्यात स्मार्ट रस्ते, एकात्मिक कमांड आणि कंट्रोल सेंटर (ICCC) आणि सीसीटीव्ही पाळत ठेवणे यांचा समावेश आहे [10, 16]. आता स्मार्ट सिटी मिशनची व्याप्ती संपत असली तरी, या प्रकल्पांची देखभाल आणि पुढील विकास नागपूर महानगरपालिकेकडे (NMC) हस्तांतरित करण्यात आला आहे.

* **रोजगार निर्मितीवर भर:** या सर्व विकास प्रकल्पांमुळे नागपूरमध्ये मोठ्या प्रमाणात रोजगाराच्या संधी निर्माण होणार आहेत. विशेषतः आयटी, वित्त, सेवा क्षेत्र आणि नवीन उद्योगांमध्ये कुशल मनुष्यबळाची मागणी वाढेल. मुख्यमंत्री रोजगार निर्मिती कार्यक्रमांतर्गत नवउद्योजकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी ५० लाखांपर्यंत कर्ज उपलब्ध करून दिले जात आहे [20].

या सर्व घडामोडी पाहता, नागपूर शहर येत्या काही वर्षांत एक आधुनिक, तंत्रज्ञान-आधारित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न शहर म्हणून उदयास येईल, यात शंका नाही. नागपूरकरांसाठी हा विकासाचा नवा अध्याय ठरणार आहे.