नाग नदी पुनरुज्जीवन: नागपूरच्या जलवाहिनीला नवा श्वास देण्यासाठी आव्हानांवर मात!
नागपूरचे ऐतिहासिक वैभव असलेल्या नाग नदीच्या पुनरुज्जीवन प्रकल्पाने पुन्हा एकदा जोर धरला आहे. एकेकाळी नागपूर शहराला आपले नाव देणारी ही नदी, आज प्रदूषणाच्या विळख्यात अडकली आहे. तिचे जुने वैभव परत आणण्यासाठी, तिला स्वच्छ आणि अविरल प्रवाहित करण्यासाठी अनेक वर्षांपासून सुरू असलेला हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प आता एका निर्णायक टप्प्यावर पोहोचला आहे. नागपूरकरांसाठी ही केवळ एक नदी नसून, ती शहराची ओळख आणि अस्मिता आहे.
या बहुप्रतिक्षित प्रकल्पाचे अनेक पैलू आहेत, ज्यावर सध्या काम सुरू आहे. नागपूर महानगरपालिका, राज्य सरकार आणि केंद्र सरकार यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा १,९२७ कोटी रुपयांचा प्रकल्प साकारण्यात येत आहे. परंतु, या मार्गात काही मोठी आव्हाने उभी आहेत, ज्यावर मात करणे आवश्यक आहे.
- आर्थिक बोजा आणि निधीची जुळवाजुळव: नाग नदी पुनरुज्जीवन प्रकल्पासाठी एकूण १ हजार ९२७ कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित आहे. यात केंद्र सरकार ६०% (१,११५ कोटी रुपये), राज्य सरकार २५% (५०७ कोटी रुपये) आणि नागपूर महानगरपालिका (एनएमसी) १५% (३०४ कोटी रुपये) वाटा उचलणार आहेत. महानगरपालिकेला ३०४ कोटी रुपयांचा आपला वाटा उभा करणे मोठे आव्हान ठरत आहे. या निधीसाठी मनपाने २०० कोटी रुपयांचे बाँड निर्गमित करण्याची तयारी केली आहे, ज्या प्रक्रियेला किमान तीन महिन्यांचा कालावधी लागू शकतो.
- भू-अधिग्रहण आणि पुनर्वसनाचे मोठे आव्हान: या प्रकल्पातील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे भू-अधिग्रहण आणि जवळपास ५,००० घरे व इतर बांधकामांचे संभाव्य स्थलांतर. नाग नदीच्या १५ मीटर कॉरिडॉरमध्ये येणारी ही बांधकामे प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीत मोठा अडथळा ठरत आहेत. केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांनी कमीत कमी घरे बाधित होतील अशा पर्यायांचा शोध घेण्याचा सल्ला दिला आहे, ज्यात १७० किलोमीटरचे आऊटफॉल सीव्हर १५-२० मीटर जमिनीखाली टाकण्याचा पर्याय विचाराधीन आहे.
- मलनिस्सारण प्रक्रिया केंद्रे (STPs): नदीतील प्रदूषण कमी करण्यासाठी नारी, महाराजबाग (पीडिकेव्ही जमिनीवर) आणि व्हीएनआयटी येथे एकूण ९२ एमएलडी क्षमतेची तीन मलनिस्सारण प्रक्रिया केंद्रे (STPs) प्रस्तावित आहेत. या केंद्रांसाठी लागणाऱ्या जमिनीचे अधिग्रहण अद्याप एक मोठी चिंता आहे. या प्रकल्पात एकूण ५०० किलोमीटर लांबीचे सीवरेज नेटवर्क, पंपिंग स्टेशन्स आणि सामुदायिक शौचालयांचा समावेश आहे.
- नागपूरची ऐतिहासिक जलवाहिनी: नाग नदीचा उगम अंबाझरी तलावातून होतो आणि नागपूर शहराला या नदीमुळेच तिचे नाव मिळाले आहे. १८व्या शतकात गोंड राजा बख्त बुलंद शाहने या नदीच्या काठी नागपूर शहर वसवले, त्यामुळे या नदीचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अनमोल आहे. मात्र, सध्या १.३२ लाख घरांचे दूषित पाणी थेट नदीत सोडले जात असल्याने ती मोठ्या प्रमाणात प्रदूषित झाली आहे.
नाग नदी पुनरुज्जीवन प्रकल्प पूर्णत्वास नेण्यासाठी अनेक दशकांपासून प्रयत्न सुरू आहेत. ऑक्टोबर २०२१ मध्ये या प्रकल्पाला एक्सपेंडिचर फायनान्स कमिटीने (EFC) मंजुरी दिली होती. आठ वर्षांच्या कालावधीत हा प्रकल्प पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट आहे. नागपूर स्मार्ट सिटी अंतर्गत या प्रकल्पाच्या प्रगतीवर सातत्याने लक्ष ठेवले जात आहे. नागपूरच्या विकासाच्या अधिक बातम्यांसाठी, नागपूर इनसायडर ला भेट द्या.
या प्रकल्पाचे यश केवळ प्रशासकीय प्रयत्नांवर अवलंबून नाही, तर नागपूरकरांच्या सहभागावर आणि जनजागृतीवरही आधारित आहे. नाग नदीला तिचे पूर्वीचे स्वच्छ आणि सुंदर रूप परत मिळवून देण्यासाठी, ही आव्हाने स्वीकारून त्यावर एकत्रितपणे मात करणे आवश्यक आहे. जेव्हा नाग नदी पुन्हा स्वच्छंदी प्रवाहित होईल, तेव्हा खऱ्या अर्थाने नागपूरच्या वैभवाला नवा उजाळा मिळेल.
